Strefy Zagrożenia Wybuchem ATEX: Jak Je Wyznaczyć i Oznakować?

W poprzednim artykule wyjaśniliśmy, że wybuchy w przemyśle nie dotyczą tylko rafinerii, ale również stolarni, lakierni czy piekarń. Jeśli wiesz już, że Twój zakład posiada Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW), to masz za sobą połowę sukcesu. Druga połowa to przeniesienie tej papierowej dokumentacji na rzeczywistość hali produkcyjnej. Kluczowym etapem tego procesu są strefy zagrożenia wybuchem ATEX. Co dokładnie oznaczają tajemnicze liczby 0, 1, 2 lub 20, 21 i 22? Jak prawidłowo ostrzec pracowników przed wejściem na niebezpieczny teren? Brak odpowiedniego, żółtego trójkąta z napisem EX to jeden z najczęstszych powodów dotkliwych kar finansowych podczas kontroli Państwowej Straży Pożarnej. Rozłóżmy ten temat na czynniki pierwsze.

Spis treści

• 1. Czym tak naprawdę są strefy zagrożenia wybuchem ATEX?
• 2. Klasyfikacja dla gazów, par i mgieł (Strefy 0, 1, 2)
• 3. Klasyfikacja dla pyłów palnych (Strefy 20, 21, 22)
• 4. Jak zgodnie z prawem oznakować strefę EX?
• 5. Dobór urządzeń i maszyn do konkretnych stref
• 6. Podsumowanie: Nie zgaduj, zaufaj ekspertom

1. Czym tak naprawdę są strefy zagrożenia wybuchem ATEX?

Mówiąc najprościej, wyznaczanie stref to proces dzielenia przestrzeni zakładu pracy na obszary o różnym stopniu ryzyka. Nie cały tartak czy młyn jest tak samo niebezpieczny. W niektórych miejscach atmosfera wybuchowa (czyli mieszanina powietrza z palnymi gazami, oparami lub pyłami) utrzymuje się stale, w innych pojawia się tylko w przypadku poważnej awarii.

Prawidłowo wyznaczone strefy zagrożenia wybuchem atex pozwalają pracodawcy zoptymalizować koszty. Dlaczego? Ponieważ maszyny i urządzenia elektryczne dopuszczone do pracy w strefach o najwyższym ryzyku są niezwykle drogie (posiadają specjalne, iskrobezpieczne obudowy). Precyzyjne określenie granic strefy pozwala instalować drogi sprzęt tylko tam, gdzie to absolutnie konieczne.

2. Klasyfikacja dla gazów, par i mgieł (Strefy 0, 1, 2)

Jeśli w Twoim zakładzie stosowane są łatwopalne gazy (np. metan, wodór w akumulatorowniach) lub ciecze, które parują (rozpuszczalniki w lakierniach), przestrzeń dzieli się na trzy podstawowe kategorie:

• Strefa 0: Przestrzeń, w której atmosfera wybuchowa występuje stale, często lub przez długie okresy. To zazwyczaj wnętrza zamkniętych zbiorników z paliwem czy reaktorów chemicznych.
• Strefa 1: Przestrzeń, w której atmosfera wybuchowa może czasami wystąpić w trakcie normalnego działania instalacji. Na przykład bezpośrednie okolice otwartych kadzi z farbą lub zaworów przeładunkowych.
• Strefa 2: Przestrzeń, w której wystąpienie atmosfery wybuchowej podczas normalnej pracy jest mało prawdopodobne, a jeśli wystąpi, to trwa bardzo krótko. To najczęściej obszary wokół rurociągów, gdzie zagrożenie pojawia się tylko w przypadku ich rozszczelnienia.

3. Klasyfikacja dla pyłów palnych (Strefy 20, 21, 22)

W przypadku branży drzewnej, meblarskiej czy spożywczej (młyny, silosy z cukrem) mamy do czynienia z pyłami palnymi. Tutaj strefy zagrożenia wybuchem atex mają oznaczenia dwucyfrowe, ale zasada pozostaje ta sama:

• Strefa 20: Miejsce, gdzie obłok palnego pyłu w powietrzu występuje stale. Najlepszym przykładem jest wnętrze pracującego filtra cyklonowego lub odpylacza trocin.
• Strefa 21: Obszar, gdzie obłok pyłu może pojawić się w normalnych warunkach pracy, np. w pobliżu otwartych zsypów mąki lub przy maszynach obróbczych generujących dużo pyłu drzewnego.
• Strefa 22: Miejsca, gdzie obłok pyłu raczej nie występuje podczas normalnej pracy. Może to być np. magazyn wyrobów gotowych, gdzie pył może osiąść na krokwiach dopiero po awarii systemu odciągowego na sąsiedniej hali.

4. Jak zgodnie z prawem oznakować strefę EX?

Kiedy inżynierowie wyznaczą już strefy zagrożenia wybuchem atex, na pracodawcy spoczywa obowiązek ich fizycznego oznakowania. Pracownik, serwisant lub strażak wchodzący na dany teren musi od razu wiedzieć, że wkracza w obszar podwyższonego ryzyka.

Zgodnie z polskimi normami, do tego celu służy charakterystyczny znak ostrzegawczy: trójkąt z czarną obwódką i czarnymi literami „EX” na żółtym tle. Znak ten musi być umieszczony w widocznym miejscu, na wysokości wzroku, przy każdym wejściu do strefy (np. na drzwiach lakierni) oraz wewnątrz obszaru przy konkretnych instalacjach. Dodatkowo wokół znaku często stosuje się malowanie posadzki w żółto-czarne pasy, aby optycznie wygrodzić niebezpieczny teren.

Szczegółowe wytyczne dotyczące wzorów znaków bezpieczeństwa określa Polska Norma PN-EN ISO 7010, na którą często powołuje się Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej (link DoFollow).

5. Dobór urządzeń i maszyn do konkretnych stref

Samo oznakowanie strefy nic nie da, jeśli pracownik wejdzie do niej ze zwykłą wiertarką, telefonem komórkowym lub odpali wózek widłowy z silnikiem spalinowym. Strefy zagrożenia wybuchem atex wymuszają na pracodawcy dobór specjalistycznego sprzętu. Każda lampa, silnik wentylatora czy gniazdko elektryczne zainstalowane w strefie musi posiadać certyfikat ATEX odpowiedni dla danej kategorii (np. urządzenia kategorii 1 dla Strefy 0/20, kategorii 2 dla Strefy 1/21).

Wprowadzenie zwykłego, iskrzącego urządzenia elektrycznego (nawet odkurzacza przemysłowego bez certyfikatu) do strefy 21 to niemal pewny zapłon. Dlatego tak ważne są rygorystyczne procedury bezpieczeństwa i szkolenia załogi, a także kategoryczny zakaz używania otwartego ognia i prywatnej elektroniki na tych obszarach.

6. Podsumowanie: Nie zgaduj, zaufaj ekspertom

Błędy w klasyfikacji obszarów wybuchowych niosą za sobą dwa skrajne zagrożenia. Zbyt rygorystyczne wyznaczenie stref narazi firmę na gigantyczne koszty zakupu niepotrzebnie drogich maszyn. Z kolei zignorowanie problemu i brak oznakowania to prosta droga do tragedii, wstrzymania produkcji przez organy nadzoru i procesów karnych.

Precyzyjne wyznaczenie granic, w jakich obowiązują strefy zagrożenia wybuchem atex, wymaga specjalistycznego oprogramowania i skomplikowanych obliczeń inżynieryjnych. Nie ryzykuj życia swoich pracowników. W ProCentrumBHP kompleksowo wspieramy przedsiębiorstwa w audytach PPOŻ, opracowywaniu dokumentacji wybuchowej oraz prawidłowym znakowaniu hal. Skontaktuj się z nami, a pomożemy Ci uregulować wszystkie kwestie prawne.